ಕರ್ನಾಟಕ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ಕುರಿತಾದ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಮತ್ತು ಚರ್ಚಾರ್ಹ ತೀರ್ಪನ್ನು ನೀಡಿದೆ. “ಅತ್ತೆ-ಮಾವಂದಿರನ್ನು ಸಾಕುವುದು ಸೊಸೆಯ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಲ್ಲ” ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಪು ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ದಶಕಗಳಿಂದ ನಡೆದುಬಂದಿರುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನುಕಂಪದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಉದ್ಯೋಗ ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಕರಣವೊಂದರ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸುವಾಗ ಈ ಮಹತ್ವದ ಆದೇಶ ಹೊರಬಿದ್ದಿದೆ.
ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದಾದರೆ, ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರೊಬ್ಬರು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ ನಿಧನರಾದಾಗ, ಅವರ ಪತ್ನಿ (ಸೊಸೆ) ಅನುಕಂಪದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮೃತರ ಪೋಷಕರು (ಅತ್ತೆ-ಮಾವ) ತಮಗೆ ಸೊಸೆಯಿಂದ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೆ ರಕ್ಷಣೆ ಬೇಕೆಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೊರೆ ಹೋಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು, ಹಿಂದೂ ದತ್ತು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ (Hindu Adoptions and Maintenance Act) ಮಗನಿಗೆ ಇರುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯು ಮಗನ ಮರಣದ ನಂತರ ಸೊಸೆಯ ಮೇಲೆ ನೇರವಾಗಿ ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದೆ.
ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ತನ್ನ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ:
- ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ನಿರ್ಬಂಧ: ಒಬ್ಬ ಸೊಸೆಯು ತನ್ನ ಅತ್ತೆ-ಮಾವಂದಿರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನೈತಿಕವಾಗಿ ಸರಿ ಇರಬಹುದು, ಆದರೆ ಕಾನೂನು ಅದನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಮಾಡಲೇಬೇಕು ಎಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
- ಅನುಕಂಪದ ಉದ್ಯೋಗ: ಅನುಕಂಪದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಪಡೆಯುವ ಸೊಸೆಯು ತನ್ನ ಪತಿಯ ಪೋಷಕರಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು ನೀಡಲೇಬೇಕು ಎಂಬ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ನಿಯಮ ಸರ್ಕಾರದ ಸೇವಾ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅವಳನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
- ವಿನಾಯಿತಿಗಳು: ಒಂದು ವೇಳೆ ಮೃತ ಪತಿಯ ಆಸ್ತಿಯು ಸೊಸೆಯ ಕೈವಶವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಆ ಆಸ್ತಿಯಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಆದಾಯ ಬರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಆ ಆಸ್ತಿಯ ಪಾಲಿನ ಮೌಲ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅತ್ತೆ-ಮಾವಂದಿರಿಗೆ ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚ (Maintenance) ನೀಡಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಅವಳ ಸ್ವಯಾರ್ಜಿತ ಆದಾಯ ಅಥವಾ ಸಂಬಳದ ಮೇಲೆ ಅವರಿಗೆ ಹಕ್ಕಿರುವುದಿಲ್ಲ.
ಈ ತೀರ್ಪು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಕಡೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೋಷಕರ ಗತಿ ಏನು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಎದ್ದಿದೆ. ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ‘ನೈತಿಕತೆ’ (Morality) ಮತ್ತು ‘ಕಾನೂನು’ (Law) ಎರಡನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನೋಡಿದೆ. ನೈತಿಕವಾಗಿ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಧರ್ಮವಾದರೂ, ಅದನ್ನು ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲಕ ಸೊಸೆಯ ಮೇಲೆ ಹೇರಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಈ ತೀರ್ಪಿನ ಸಾರಾಂಶವಾಗಿದೆ.
ಕರ್ನಾಟಕ ಹೈಕೋರ್ಟ್ನ ಇತ್ತೀಚಿನ ತೀರ್ಪಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ‘ಹಿಂದೂ ದತ್ತು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ ಕಾಯ್ದೆ 1956’ (Hindu Adoptions and Maintenance Act – HAMA) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ವಿವಿಧ ಸದಸ್ಯರ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ನಿಯಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯಕ. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯು ಕೇವಲ ಸೊಸೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಪತ್ನಿ, ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧ ಪೋಷಕರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಮುಖ ನಿಯಮಗಳ ವಿವರ ಇಲ್ಲಿದೆ:
೧. ಪತ್ನಿಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಹಕ್ಕು (Maintenance of Wife – Section 18)
ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ 18ನೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಒಬ್ಬ ಹಿಂದೂ ಪತ್ನಿಯು ತನ್ನ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪತಿಯಿಂದ ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾಳೆ. ಪತ್ನಿಯು ಪತಿಯಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಾಸವಿದ್ದರೂ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹಣ ಪಡೆಯಬಹುದು:
- ಪತಿಯು ಕ್ರೌರ್ಯದಿಂದ ವರ್ತಿಸಿದರೆ.
- ಪತಿಯು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ (Desertion).
- ಪತಿಯು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ.
- ಪತಿಯು ಬೇರೆ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡಿದ್ದರೆ. ಗಮನಿಸಿ: ಪತ್ನಿಯು ವ್ಯಭಿಚಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಬೇರೆ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡಿದ್ದರೆ ಈ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.
೨. ವಿಧವೆ ಸೊಸೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆ (Maintenance of Widowed Daughter-in-law – Section 19)
ಇತ್ತೀಚಿನ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆಯಾದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಧಿಯಿದು. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ:
- ಒಬ್ಬ ವಿಧವೆ ಸೊಸೆಯು ತನ್ನ ಮಾವನಿಂದ (Father-in-law) ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಕೇಳಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಶರತ್ತುಗಳಿವೆ.
- ಅವಳಿಗೆ ತನ್ನ ಪತಿಯ ಆಸ್ತಿಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪಾಲು ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅವಳ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು ಸಿಗದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಈ ಹಕ್ಕು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.
- ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಮಾವನ ಬಳಿ ‘ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ ಆಸ್ತಿ’ (Ancestral Property) ಇದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಮೃತ ಮಗನ ಪಾಲು ಇದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಸೊಸೆಗೆ ಹಣ ನೀಡಲು ಮಾವ ಬಾಧ್ಯಸ್ಥನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಮಾವನ ಸ್ವಯಾರ್ಜಿತ ಆಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸೊಸೆಗೆ ಹಕ್ಕಿರುವುದಿಲ್ಲ.
೩. ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧ ಪೋಷಕರ ನಿರ್ವಹಣೆ (Maintenance of Children and Aged Parents – Section 20)
ಇದು ಕುಟುಂಬದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆಯ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ:
- ಮಕ್ಕಳು: ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಹಿಂದೂ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು (ಗಂಡು ಅಥವಾ ಹೆಣ್ಣು) ಸಾಕುವುದು ಕಡ್ಡಾಯ. ಹೆಣ್ಣು ಮಗುವಿಗೆ ಮದುವೆಯಾಗುವವರೆಗೆ ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚ ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕಿರುತ್ತದೆ.
- ಪೋಷಕರು: ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ವೃದ್ಧ ಅಥವಾ ಅಶಕ್ತ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಪೋಷಕರಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಆದಾಯ ಅಥವಾ ಆಸ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ಮಕ್ಕಳು ಅವರಿಗೆ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ನೆರವು ನೀಡಲೇಬೇಕು. ಇದು ಕೇವಲ ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಆಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.
೪. ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚದ ಪ್ರಮಾಣ (Amount of Maintenance – Section 23)
ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಾಗ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ:
- ಅರ್ಜಿದಾರರ (ಪತ್ನಿ/ಪೋಷಕರು/ಮಕ್ಕಳು) ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯತೆಗಳು.
- ಎದುರುದಾರನ (ಪತಿ/ಮಗ) ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಯ ಮೌಲ್ಯ.
- ಅರ್ಜಿದಾರರಿಗೆ ಬೇರೆ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಬರುವ ಆದಾಯ.
- ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಾದ ಇತರೆ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆ.
೫. ಅವಲಂಬಿತರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ (Maintenance of Dependents – Section 21 & 22)
ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮರಣದ ನಂತರ, ಅವನ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ವಾರಸುದಾರರು ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿದ್ದವರನ್ನು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಅವಿವಾಹಿತ ಸೋದರಿ, ವಿಧವೆ ತಾಯಿ, ಅಶಕ್ತ ಮಕ್ಕಳು) ಸಾಕುವುದು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದೆ. ಆಸ್ತಿಯ ಲಾಭವನ್ನು ಯಾರು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಆ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನೂ ಹೊರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
